Problematyka art. 49 Kodeksu cywilnego.
Obowiązek nabywania przez przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjne urządzeń wybudowanych przez innych inwestorów stanowi dziś istotny element relacji między gestorami sieci a właścicielami infrastruktury. Regulacja zawarta w art. 49 Kodeksu cywilnego wyznacza ramy tych procesów, jednak ich realizacja często wymaga szczegółowej analizy prawnej i ekonomicznej.
Fot. © Margarita Ratatosk – stock.adobe.com
Obecnie przedsiębiorstwa wodociągowo-kanalizacyjne niejednokrotnie zmuszone są do nabywania urządzeń i sieci wodociągowych oraz kanalizacyjnych, które wybudowane zostały przez innych inwestorów. Podstawą prawną żądania wspomnianego nabycia własności urządzeń przez przedsiębiorcę od właściciela, który poniósł koszty budowy, jest art. 49 Ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (dalej: k.c.) [1], który stanowi:
„§ 1. Urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazu, energii elektrycznej oraz inne urządzenia podobne nie należą do części składowych nieruchomości, jeżeli wchodzą w skład przedsiębiorstwa.
2. Osoba, która poniosła koszty budowy urządzeń, o których mowa w § 1, i jest ich właścicielem, może żądać, aby przedsiębiorca, który przyłączył urządzenia do swojej sieci, nabył ich własność za odpowiednim wynagrodzeniem, chyba że w umowie strony postanowiły inaczej. Z żądaniem przeniesienia własności tych urządzeń może wystąpić także przedsiębiorca”.
Sam proces nabywania sieci wodociągowych i kanalizacyjnych jest dość złożony i często wiąże się z długotrwałymi negocjacjami oraz sporami sądowymi.
W niniejszym artykule skoncentrowano się na prawnych aspektach nabywania własności urządzeń przesyłowych przez przedsiębiorców – gestorów sieci wodociągowo-kanalizacyjnych od właścicieli, którzy ponieśli koszty ich budowy, oraz omówiono metodologię wyceny sieci wodociągowo-kanalizacyjnych.
>>> Projektowanie instalacji wodociągowych z rozdziałem dolnym i górnym
>>> Bezwykopowa renowacja sieci kanalizacyjnych
Prawne aspekty nabywania własności urządzeń przez przedsiębiorcę od właściciela, który poniósł koszty ich budowy
Prawne aspekty nabywania własności urządzeń i budowli przez przedsiębiorcę od właściciela, który poniósł koszty ich budowy, mają duże znaczenie w procesie zakupu tych urządzeń oraz w ustalaniu ich prawowitego posiadacza i właściciela. Transakcje takie mogą być zrealizowane na podstawie umów, np. sprzedaży, lub na podstawie wyroku sądu powszechnego.
Podstawą prawną nabywania własności urządzeń przez przedsiębiorcę od właściciela, który poniósł koszty budowy, jest, jak już wspomniano, art. 49 k.c. [1]. W całym procesie istotne jest ustalenie, kto jest właścicielem sieci oraz czy urządzenia zostały wybudowane ze środków własnych. Ponadto kluczowe jest określenie, czy urządzenia stanowią część składową nieruchomości, czy też wchodzą w skład przedsiębiorstwa.
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 sierpnia 2020 r. [2] wskazał, że „możliwość uzyskania samodzielnego statusu rzeczowego przez urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania mediów, choćby były one trwale związane z gruntem, jest warunkowana tym, by wchodziły one w skład przedsiębiorstwa. Wymaganie, by urządzenia wchodziły w skład przedsiębiorstwa, wiązane jest w orzecznictwie z fizycznym przyłączeniem do sieci będącej elementem przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym; przyłączeniu temu nie musi towarzyszyć tytuł prawny, z chwilą zaś jego dokonania urządzenia przesyłowe stają się samoistnymi rzeczami ruchomymi, które mogą być przedmiotem odrębnej własności i obrotu”.
W myśl tego wyroku urządzenia przesyłowe stanowią element przedsiębiorstwa, niezależnie od przysługującego temu przedsiębiorstwu tytułu prawnego do wspomnianych urządzeń.
W dalszej części artykułu:
Prawne aspekty nabywania własności urządzeń przez przedsiębiorcę od właściciela, który poniósł koszty ich budowy
Metodyka wyceny urządzeń przesyłowych na przykładzie sieci wodociągowych i kanalizacyjnych
>>> Cały artykuł dostępny jest w numerze 4/2026 miesięcznika „Inżynier Budownictwa”.
>>> Członkowie Polskiej Izby Inżynierów Budownictwa mają dostęp do miesięcznika przez portal członkowski >>>
mgr inż. Jan Marek Gołębiewski
rzeczoznawca, kierownik budowy, projektant, specjalista wpisany na listę biegłych sądowych, Instytut Techniki Sanitarnej LEVADA
Literatura
[1] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1071 ze zm.).
[2] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 sierpnia 2020 r., sygn. akt IV CSK 635/18.
