Pod koniec PRL-u do Państwowych Gospodarstw Rolnych należało ponad 3,5 miliona hektarów ziemi. Te grunty przejęło państwo. Co się potem z nimi stało? Czy dziś część z nich mogłoby trafić pod budownictwo?
Andrzej Prajsnar
ekspert portalu RynekPierwotny.pl
W tekście:
- Jaka instytucja przejęła grunty po likwidacji państwowych gospodarstw rolnych?
- Ile PGR zostało zlikwidowanych i ile milionów hektarów trafiło do zasobów państwowych?
- Do kogo trafiły miliony hektarów ziemi po PGR-ach?
- Co dzieje się z ziemią, która wciąż znajduje się w państwowym zasobie?
Ile milionów hektarów ziemi pozostało po Państwowych Gospodarstwach Rolnych?
O likwidacji państwowych gospodarstw rolnych mówiło się dotąd najczęściej w kontekście skutków społecznych. Faktycznie, okazały się one poważne i długotrwałe. Nie zapominajmy jednak, że PGR-y były nie tylko miejscami pracy, ale również podmiotami gospodarującymi na bardzo dużym areale. PRL cechował się znacznie mniejszym stopniem kolektywizacji rolnictwa niż inne kraje satelickie ZSRR. Mimo tego, pod koniec lat 80. PGR-y gospodarowały na obszarze wynoszącym ponad 3,5 miliona hektarów. Był to areał, który stanowił ponad 10% terytorium kraju. Po likwidacji państwowych gospodarstw rolnych, ten ogromny zasób gruntów przejęła Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa. A co później stało się z milionami hektarów? Na to pytanie opowiadają eksperci portalu RynekPierwotny.pl.
Fot. Canva
Zlikwidowano 1666 PGR-ów
Poniższa mapa przedstawia powierzchnię gruntów pozostających w Zasobie Własności Rolnej Skarbu Państwa według stanu z końca stycznia 2026 roku. Mowa o areale wynoszącym około 1,3 miliona hektarów – to powierzchnia, która wciąż robi ogromne wrażenie. Warto jednak pamiętać, że stan wyjściowy był o wiele wyższy. W połowie lat 90. ówczesna Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa dysponowała bowiem areałem rzędu 4,45 mln ha. Około 84% tych gruntów pochodziło z 1666 zlikwidowanych państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej. Przeciętna powierzchnia przypadająca na jeden PGR wynosiła 2250 ha.
Aby lepiej zrozumieć sytuację, warto cofnąć się do wydarzeń sprzed 1995 roku. Na przełomie 1991 i 1992 roku powołano Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa, co było efektem ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa. Ten sam akt prawny zdefiniował pojęcie Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa (ZWRSP). Oprócz ziemi z likwidowanych PGR-ów, w jego skład weszły m.in. nieruchomości rolne Państwowego Funduszu Ziemi oraz inne państwowe działki rolne.
Redakcja poleca:
- Zmiana ustawy Prawo wodne w 2026 roku
- Zmiana pozwolenia na budowę po wejściu w życie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego
- Duża nowelizacja Prawa budowlanego – zmiany już obowiązujące
- Co sprawdza urząd przed wydaniem pozwolenia na budowę
W jaki sposób i komu przekazano 3,5 mln ha ziemi należącej do państwa?
Podsumowując – w połowie lat 90. w Zasobie Własności Rolnej Skarbu Państwa znajdowało się około 4,45 mln ha. Do tego areału trzeba jeszcze doliczyć ok. 0,3 mln ha przejętych później działek, co daje 4,75 mln ha jako całkowitą powierzchnię gruntów należących kiedykolwiek do ZWRSP. Jednak obecnie do wspomnianego zasobu należy tylko około 1,3 mln hektarów. Co zatem stało się z ogromnym areałem wynoszącym łącznie 3,45 mln ha?
Eksperci RynekPierwotny.pl bazując na danych KOWR (następcy Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa i Agencji Nieruchomości Rolnych) wskazują, że w ramach sprzedaży i odpłatnego przekazania rozdysponowano dotąd 2,75 mln ha. W rachunku brakuje zatem około 0,70 mln ha. Ta powierzchnia została przekazana nieodpłatnie. Najwięcej państwowych gruntów rolnych za darmo przekazano:
- podmiotom uprawnionym w trybie ustawy prawo wodne (organom właściwym do spraw gospodarowania wodami publicznymi) – 252 738 ha
- Lasom Państwowym – 157 533 ha
- kościelnym osobom prawnym (m.in. na podstawie art. 70a ustawy z dnia 17 maja 1989 r.) – 90 457 ha
- samorządom terytorialnym – 62 276 ha
Co dzieje się z ziemią, która wciąż znajduje się w państwowym zasobie? Aż 80% tego areału – czyli około 1,05 mln ha z łącznej puli 1,32 mln ha – trafiło do rolników w ramach dzierżawy. Inne grunty znajdują się w użytkowaniu wieczystym, trwałym zarządzie, użyczeniu lub użytkowaniu (również bezumownym). Pod koniec stycznia 2026 roku na dalsze rozdysponowanie czekało około 169 000 hektarów.
Państwo ma setki tysięcy hektarów na zachodzie Polski
W zachodniej części Polski Skarb Państwa wciąż posiada setki tysięcy hektarów ziemi po byłych PGR-ach. Liderem jest województwo zachodniopomorskie. Warto jednak zauważyć, że spory zasób państwowych gruntów rolnych przetrwał także w regionach mniej kojarzonych z tą formą gospodarki. Mowa o województwach: dolnośląskim, wielkopolskim, lubuskim, pomorskim oraz warmińsko-mazurskim.