Zielone torowiska stają się jednym z ważnych narzędzi, po które miasta sięgają w procesie adaptacji do zmian klimatu. Pojawiają się zarówno przy okazji rewitalizacji, jak i budowy nowych linii. Obecnie liderem pod względem zazielenienia torów tramwajowych jest Warszawa, ale inne miasta nie pozostają w tyle.
Początkowo oczywistym wyborem do obsadzania torowisk wydawała się trawa. Jednak w wyniku licznych testów przewagę zdobyły rozchodniki. Są to rośliny o niewielkich wymaganiach pod względem podłoża i pielęgnacji, a przede wszystkim odporne na suszę, w przeciwieństwie do trawy, która wymaga stałego nawadniania oraz koszenia. Jest to istotne zwłaszcza w kontekście ocieplenia klimatu i coraz częstszych niedoborów wody w Polsce.
W Warszawie po raz pierwszy rozchodniki posadzono eksperymentalnie na ulicy Obozowej. Po uzyskaniu bardzo obiecujących rezultatów zaczęto je wprowadzać w kolejnych lokalizacjach.
Jak informują Tramwaje Warszawskie, to właśnie rozchodniki są obecnie sprawdzonym i świadomie wybieranym rozwiązaniem [1].
Fot. K. Wolańska
>>> Tramwaje i zieleń – nowa rola infrastruktury miejskiej. WYWIAD
>>> Tradycja w zasilaniu polskich trakcyjnych systemów tramwajowych
>>> 283 mld zł na realizację istotnych inwestycji kolejowo-tramwajowych w Polsce
>>> Skrzyżowania linii kolejowych oraz bocznic kolejowych z liniami tramwajowymi
PRZEGLĄD REALIZACJI W POLSKICH MIASTACH
Warszawa
Liderem pod względem powierzchni zielonych torów jest stolica (fot. 1). Obecnie długość linii tramwajowych obsadzonych roślinami przekroczyła już 53 km (pojedynczego toru).
Najnowsze odcinki pokryte matami z rozchodników powstały m.in. na: ulicy Słomińskiego (między Rondem Zgrupowania AK „Radosław” a Dworcem Gdańskim) oraz ulicy Marszałkowskiej (pomiędzy Królewską a Świętokrzyską).
Ponad połowę wszystkich zielonych torowisk w Warszawie porastają różne gatunki rozchodnika. Rośliny te – jak wspomniano – nie tylko doskonale radzą sobie w trudnych warunkach miejskich, ale dodatkowo kwitną i zmieniają barwy w zależności od pory roku, co pozwala uzyskać atrakcyjne efekty estetyczne [2].
Fot. 1. Maty rozchodnikowe przed ułożeniem i po ułożeniu na zielonym torowisku w Alejach Jerozolimskich w Warszawie. Fot. Tramwaje Warszawskie
Kraków
W Krakowie jest ok. 22 km zielonych torowisk. Obecnie trwa budowa linii tramwajowej do Mistrzejowic, gdzie torowisko z rozchodników powstanie na odcinku 4,2 km (pojedynczego toru). Dodatkowo na tej trasie zaplanowano 19 przystanków z zielonymi dachami [3].
Wrocław
Wrocław ma obecnie 18 277 mtp (metrów toru pojedynczego) zielonych torowisk, z czego aż 68% powstało w ciągu ostatnich 5 lat. Pod względem gatunkowym przewagę ma tu trawa (9721 mtp) nad rozchodnikami (8556 mtp) [4].
Toruń
Dzięki inwestycjom Miejskiego Zakładu Komunikacji miasto może się pochwalić jednym z najwyższych w Polsce odsetków zielonych torowisk w stosunku do całej sieci: ich łączna długość to 13 151 mtp (niemal 60% stanowią torowiska nowo wybudowane, resztę – zrewitalizowane). Także tu niewielką przewagę nad rozchodnikiem, który pokrywa nieco ponad 40% torowisk, ma trawa [5].
W najbliższych latach planuje się cztery kolejne inwestycje (trzy modernizacje i budowę jednej linii). Na większości przebiegu będą to torowiska zielone obsadzone rozchodnikami (fot. 2).
Fot. 2. Zielone torowisko w Toruniu. Fot. Miejski Zakład Komunikacji w Toruniu
Poznań
Miasto udostępnia szczegółowe dane dotyczące powierzchni zazielenienia [6]:
- nawadniane torowiska trawiaste są zlokalizowane in. na ulicach: Małe Garbary – 2050 m², Podwale – 1800 m², Winogrady – 7840 m² i Grunwaldzkiej – 4407 m²;
- torowiska z rozchodnikami przebiegają ulicą Grunwaldzką – 7700 m², przez węzeł Unii Lubelskiej/Żegrze/Chartowo – 8800 m² oraz przez ulice Wierzbięcice i Naramowicką – 12 000 m² (fot. 3).
Fot. 3. Ulica Grunwaldzka w Poznaniu. Fot. Zarząd Dróg Miejskich w Poznaniu
>> Nowe zasady projektowania infrastruktury tramwajowej. Wytyczne WR-D-43-3
>> Parametry elektryczne torowisk zabudowanych – konduktancja toru
>> Parametry elektryczne torowisk zabudowanych – rezystancja toru
>> Zielone torowiska podstawą zrównoważonej infrastruktury miejskiej
Aglomeracja Śląska (Tramwaje Śląskie)
Aglomeracja Śląska również realizuje ambitne plany budowy zielonych torowisk, przede wszystkim w systemie „projektuj i buduj” [7]:
- w Katowicach wzdłuż ulicy Korfantego: od pętli Słonecznej do Placu Alfreda (ok. 2900 mtp);
- w Sosnowcu ma powstać nowa linia od dzielnicy Dańdówka do Ronda Papieskiego (ok. 3200 mtp) i wzdłuż ulicy Baczyńskiego: od wiaduktu nad S-86 do pętli Milowice (ok. 2700 mtp);
- w Będzinie w ciągu Alei Kołłątaja: od „Nerki” do skrzyżowania z ulicą Paryską (ok. 1600 mtp);
- między Bytomem a Chorzowem, wzdłuż ulic Katowickiej i Chorzowskiej, na odcinku od ulicy Polnej do przystanku Łagiewniki Cmentarz (ok. 1650 mtp);
- w Chorzowie wzdłuż ulicy Katowickiej, od Metalowców do Nowej (ok. 890 mtp);
- w Dąbrowie Górniczej (DW 910): od pętli KWK Paryż do granicy z Będzinem (ok. 600 mtp).
KORZYŚCI EKOLOGICZNE – GŁOS PRAKTYKÓW
Przedstawiciele zakładów infrastruktury transportowej w miastach, które zdecydowały się na wprowadzenie zielonych torowisk, zgodnie podkreślają zalety tego rozwiązania.
Zarząd Dróg Miasta Krakowa: „Technologia zielonego torowiska to […] rozwiązanie […] nie tylko estetyczne, ale też ekologiczne i oszczędne. Umożliwia filtrację zanieczyszczeń, m.in. wzniecanych przez ruch samochodowy, i w pewnym zakresie – pochłaniając energię akustyczną – ogranicza hałas. Dlatego, projektując KST IV, partner prywatny podjął zobowiązanie: w obszarze torowiska, wszędzie tam, gdzie to tylko technicznie możliwe, zamiast betonu lub tłucznia pojawi się zieleń” [3].
Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne we Wrocławiu: „Zazielenianie torowisk […] zmniejsza hałas i drgania emitowane przez tramwaje do otoczenia, wchłania też zanieczyszczenia powietrza emitowane w ruchu drogowym. Co ciekawe, [zielone torowiska – przyp. autora] zatrzymują latem do 90% wody deszczowej, co zapobiega suszy i wspomaga prawidłową retencję wody gruntowej. Maty rozchodnikowe znacząco wpływają też na odczuwalną temperaturę w mieście, są odpowiedzą na rozgrzany beton i miejskie wyspy ciepła” [4].
Miejski Zakład Komunikacji w Toruniu: „Dzięki zastosowaniu specjalnej konstrukcji i nawierzchni roślinnej zielone torowisko […] ogranicza drgania i hałas oraz absorbuje pyły z ulicznego powietrza, ale także zatrzymuje wilgoć. Dzięki temu efekt tzw. miejskiej wyspy ciepła jest minimalizowany. Oprócz torowisk trawiastych mamy też torowiska z rozchodnikiem. […] Budowa torowiska z rozchodnikiem jest droższa niż trawiastego, ale łatwiej ją utrzymać. W przeciwieństwie do trawiastego nie wymaga bowiem zabiegów pielęgnacyjnych takich jak koszenie, nawożenie czy nawadnianie. Ponadto rozchodniki są różnorodne pod względem kolorystycznym, co wpływa na estetykę” [5].
Zarząd Dróg Miejskich w Poznaniu: „Dzięki zielonym torowiskom zwiększa się biologicznie czynna powierzchnia miasta. Ich niewątpliwymi zaletami są również – poza walorami estetycznymi – tłumienie hałasu i ograniczanie drgań, co podnosi jakość życia w mieście” [6].
Tramwaje Warszawskie: „Roślinna zabudowa torowiska to nie tylko widoczna poprawa estetyki infrastruktury komunikacyjnej, to także konkretne korzyści środowiskowe. W sierpniu minęło 20 lat od wprowadzenia pierwszego odcinka roślinnej zabudowy torów. Wieloletnie doświadczenia pokazują, że zieleń w torowisku przyczynia się m.in. do retencji wody opadowej, łagodzenia skutków tzw. miejskich wysp ciepła, lokalnego zwiększenia bioróżnorodności, pochłaniania zanieczyszczeń i pyłów, a także obniżenia poziomu hałasu” [1].
Fot. 4. Odcinek zrewitalizowanego torowiska tłuczniowego na ulicy Jana Pawła II, pomiędzy Rondem ONZ a Dworcem Warszawa Centralna. Fot. Tramwaje Warszawskie
TRAWA KONTRA ROZCHODNIK – KOSZTY
Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy (portal Klimada 2.0) porównał koszty wykonania i utrzymania zielonych torowisk na podstawie danych Tramwajów Warszawskich [2] (tab.).
Jak wynika z analizy, choć początkowy koszt inwestycji w przypadku rozchodników jest wyższy (o ok. 47%), to ich utrzymanie jest ponad ośmiokrotnie tańsze niż trawników. Oszczędności na pielęgnacji wynoszą prawie 85 zł na metr toru rocznie.
Zazielenianie można stosować zarówno na nowych trasach, jak i podczas rewitalizacji torowisk klasycznych (tłuczniowych).
Tab. Porównanie kosztów (netto) budowy i utrzymywania różnych metod zazieleniania torowisk (dane dot. Warszawy, 2020 r.)
PRZYKŁADY REALIZACJI
Rewitalizacja torowiska w Warszawie
W 2022 r. na ulicy Jana Pawła II przekształcono torowisko tłuczniowe w zielone. Na warstwie tłucznia ułożono (od dołu): włókninę filtracyjną, matę drenażowo-retencyjną, włókninę filtracyjną, substrat ekstensywny i maty rozchodnikowe.
Zastosowana technologia pozwoliła uniknąć całkowitej przebudowy torów. Co więcej, prace prowadzone były nocą, co umożliwiło utrzymanie płynności ruchu tramwajów i zapobiegło zakłóceniom w funkcjonowaniu komunikacji miejskiej.
Budowa nowego torowiska w Poznaniu
Większość zielonych torowisk powstaje na nowych trasach tramwajowych.
Przy ich budowie – np. Trasy Naramowickiej (fot. 5) – zastosowano podobny układ jak podczas rewitalizacji, rozpoczynając jednak od tkaniny antykorzennej na dnie konstrukcji. Dalej kolejno położono: matę drenażowo-retencyjną, włókninę filtracyjną i substrat ekstensywny, a na to maty rozchodnikowe.
Fot. 5. Zielone torowisko na ul. Naramowickiej w Poznaniu w trakcie budowy. Fot. P. Wolański
SPOSOBY ZAZIELENIANIA TOROWISK Z ROZCHODNIKÓW
Warto podkreślić, że sposoby zazieleniania torowisk rozchodnikami są zbliżone do tych stosowanych na dachach zielonych ekstensywnych – również stanowiących ważny element miejskiej infrastruktury zielonej. W praktyce oznacza to sadzenie rozchodników (pojedynczych sadzonek) lub układanie gotowych, wcześniej wyhodowanych mat rozchodnikowych z mieszanki odmian.
Jako podłoże pod rozchodniki stosuje się zwykle substrat ekstensywny, a gdy budżet na to pozwala – dodatkowo montuje się maty drenażowo-retencyjne, oddzielone od warstwy substratu włókniną filtracyjną, aby zwiększyć zdolność podłoża do zatrzymywania wody.
Najskuteczniejszą metodą jest układanie gotowych mat. Z takiego rozwiązania skorzystano m.in. przy realizacji torowiska na ulicy Obozowej w Warszawie (gdzie część prac odbywała się zimą), w Poznaniu na ulicy Unii Lubelskiej i linii prowadzącej na Naramowice oraz we Wrocławiu na trasie tramwajowej do Popowic.
Fot. 6. Zielone torowisko na ul. Unii Lubelskiej w Poznaniu. Fot. K. Wolańska
Wysiew pociętych pędów nie jest zalecany, ponieważ podmuchy powietrza od przejeżdżających tramwajów mogą wywiać rośliny, zanim te zdążą się ukorzenić.
Decyzja o wyborze metody zależy od budżetu, czasu realizacji (przeznaczonego na sadzenie i oczekiwanego czasu uzyskania pełnego efektu) oraz możliwości późniejszej pielęgnacji (czyli m.in. odchwaszczania i usuwania samosiejek). Warto przy tym pamiętać, że o ile prace budowlane prowadzone są zazwyczaj przy wstrzymanym ruchu tramwajowym, to pielęgnacja zielonego torowiska odbywa się już w trakcie jego eksploatacji. Pod względem praktycznym, ekonomicznym i ze względu na bezpieczeństwo pracowników najkorzystniejsze są rozwiązania minimalizujące potrzebę prac konserwacyjnych przy czynnym ruchu tramwajowym.
Katarzyna Wolańska
publicystka, członkini zarządu Polskiego Stowarzyszenia „Dachy Zielone”
Piotr Wolański
ekspert w dziedzinie zielonej infrastruktury, członek Polskiego Stowarzyszenia „Dachy Zielone”
Literatura
[1] „Zazielenimy kolejne torowiska w Warszawie”, 17.03.2023 [dostęp: 10.11.2025], w: Tramwaje Warszawskie: https://tw.waw.pl/zazielenimy-kolejne-torowiska-w-warszawie/.
[2] „Zielone torowiska w Warszawie” [dostęp: 10.11.2025], w: Klimada 2.0 – Baza wiedzy o zmianach klimatu: https://klimada2.ios.gov.pl/zielone-
-torowiska/zielone-torowiska-w-warszawie/.
[3] Zarząd Dróg Miasta Krakowa [dostęp: 10.11.2025], w: https://zdmk.krakow.pl/.
[4] Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne we Wrocławiu [dostęp: 10.11.2025], w: https://mpk.wroc.pl/.
[5] Miejski Zakład Komunikacji w Toruniu [dostęp: 10.11.2025], w: https://mzk-torun.pl/.
[6] Miasto Poznań Zarząd Dróg Miejskich [dostęp: 10.11.2025], w: https://zdm.poznan.pl/pl/.
[7] Tramwaje Śląskie [dostęp: 10.11.2025], w: https://www.tram-silesia.pl/.
