Nowe przepisy dotyczące obiektów ochrony zbiorowej stawiają przed inwestorami i inżynierami zupełnie nowe wyzwania projektowe oraz organizacyjne. Konieczne będzie nie tylko dostosowanie istniejących budynków do aktualnych wymagań, ale także budowanie kompetencji w obszarze projektowania schronów, ukryć i miejsc doraźnego schronienia.
dr hab. inż. Jacek Szer, prof. PŁ
przewodniczący Komitetu Budownictwa Krajowej Izby Gospodarczej; przewodniczący Rady Łódzkiej Okręgowej Izby Inżynierów Budownictwa
W ostatnim czasie w przestrzeni publicznej stanęły przed inżynierami budownictwa nowe wyzwania związane z obiektami dla ochrony ludności. Ustawa z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej (Dz.U. z 2024 r. poz. 1907, data ogłoszenia 23 grudnia 2024 r.), która zaczęła obowiązywać od 1 stycznia 2025 r., uwypukla zadania mające być realizowane w odniesieniu do zwiększenia ochrony ludności cywilnej. W kolejnych miesiącach pojawiły się akty wykonawcze, które uzupełniają regulacje, a wręcz precyzują dalsze etapy wdrażania konkretnych rozwiązań i podejmowanych działań. W 2025 r. wprowadzono ponad 20 aktów prawnych dotyczących zagadnień ochrony ludności. Obejmują one regulacje o charakterze techniczno-budowlanym oraz organizacyjnym, związane z tworzeniem systemu ochrony ludności. Obecnie w mniejszych i większych miejscowościach prowadzone są inwentaryzacje obiektów, które mogą służyć jako ukrycie lub schron. Znaczna ich część powinna zostać poddana ocenie technicznej zarówno w zakresie nośności oraz stanu konstrukcji, jak i wykonania prób działania istniejących instalacji sanitarnych. Analiza rozwiązań funkcjonujących w innych państwach Europy pokazuje, że istnieją systemy zabezpieczenia ludności, natomiast rodzi się pytanie o czas potrzebny na zbudowanie takich systemów.
dr inż. Bartłomiej Pieńko
projektant obiektów zbiorowej ochrony
Ustawa o ochronie ludności definiuje ogólne założenia działania systemu ochrony ludności. Należy pamiętać, że tak naprawdę najistotniejsze dla funkcjonowania ogólnych zasad są wykonawcze akty prawne, takie jak rozporządzenia, uchwały lub zarządzenia. W 2025 r. opublikowano łącznie 21 aktów wykonawczych do tej ustawy. To bardzo dużo. Poza tym włożono ogrom pracy w przywrócenie organów ochrony ludności, które od wielu lat w praktyce nie funkcjonowały.
Rok 2026 jest istotny, ponieważ wchodzące przepisy nakładają obowiązek tworzenia obiektów zbiorowej ochrony w określonych budynkach użyteczności publicznej. Zgodnie z nimi schrony, ukrycia lub miejsca doraźnego schronienia mają stanowić obowiązkowy element wybranych obiektów użyteczności publicznej. To nowe wyznawanie dla deweloperów, ale też dla inżynierów, którzy te obiekty muszą zaprojektować, wybudować i oddać do użytkowania.
Czy zapewnienie obiektów ochrony zbiorowej dla 50% mieszkańców miast jest rzeczywiście proste? Zdecydowanie nie. I na pewno nie nastąpi to w tym roku. Szwajcarski system ochrony ludności pokazuje, że jest to proces wieloletni (budowany od lat 40. ubiegłego wieku). Moim zdaniem najważniejsze jest wypracowanie dobrych praktyk, które będą sukcesywnie wdrażane w kolejnych latach. Te z kolei będą zależeć od wiedzy i umiejętności osób zajmujących się systemem ochrony ludności, czyli urzędników różnego szczebla oraz nas, inżynierów, którzy będą projektowali i budowali takie obiekty.
Należy również mieć na uwadze, że powstałą lukę będą chciały zagospodarować osoby nastawione na szybki zysk. Ważne jest, aby zdawać sobie sprawę z istoty tych zagadnień, znać filozofię tworzenia obiektów zbiorowej ochrony oraz czynniki, na które obiekty te powinny być odporne. Kiedyś, gdy jeszcze nie rozumiałem znaczenia fortyfikacji, dziwiło mnie, dlaczego tak istotna jest ich historia. Pokazuje ona jednak, że budownictwo ochronne jest pochodną rodzaju oddziaływania, przed którym chce się chronić. W dawnych czasach, gdy walczono głównie przy użyciu broni białej, do ochrony ludności wystarczała wysoka, drewniana palisada.
Dzisiaj, w epoce rażenia przy użyciu dronów i precyzyjnych pocisków, buduje się schrony, ukrycia oraz miejsca doraźnego schronienia, których funkcja i charakter ochronny są zupełnie inne niż w przypadku palisad otaczających średniowieczne grody, obozy czy miasta.
Aktualnie obiekty zbiorowej ochrony dzielimy na budowle ochronne i miejsca doraźnego schronienia (MDS). Najmniej wymagającym pod względem odporności obiektem jest MDS. Charakteryzuje się on odpornością na zagruzowanie, nośnością elementów konstrukcyjnych na poziomie 10 kN/m2, ochroną przed ostrzałem z broni małokalibrowej oraz działaniem odłamków. Są także ukrycia i schrony skategoryzowane jako budowle ochronne. Podstawowa różnica między ukryciem a schronem polega na tym, że ukrycie nie jest obiektem hermetycznym, natomiast schron ma obudowę hermetyczną. Ponadto, dla poszczególnych kategorii ukryć (U–1, U–2, U–3) oraz schronów (S–1, S–2, S–3) definiuje się dodatkowe wymagania z zakresu odporności na działanie określonych czynników rażenia.
Odporność mechaniczna jest też jednym z wymagań stawianych obiektom ochrony zbiorowej. Oprócz niej istotne jest także przyjęcie właściwego układu funkcjonalnego oraz zaprojektowanie odpowiednich instalacji wewnętrznych, w szczególności wentylacyjnej. Jeżeli którykolwiek z tych elementów będzie wadliwy, przebywanie w takim obiekcie stanie się uciążliwe dla ludzi, a w skrajnych przypadkach obiekt może nie spełniać zakładanych funkcji ochronnych. Dlatego projektowaniem obiektów zbiorowej ochrony powinny zajmować się osoby odpowiednio przygotowane merytorycznie z zakresu budownictwa ochronnego.
mgr inż. Lech Tischner
główny projektant SBP Sp. z o.o.
1 stycznia 2025 r. weszła w życie ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej, która w sposób systemowy przywróciła zagadnienia ochrony ludności do kluczowych obszarów bezpieczeństwa państwa. Dla środowiska inżynierów budownictwa oznacza to zupełnie nową rzeczywistość projektową i wykonawczą. Ustawa bowiem wyznacza główne cele oraz kierunki działań, natomiast ich realizacja została doprecyzowana w aktach wykonawczych.
To ogrom pracy legislacyjnej mającej na celu odbudowę systemu, który przez lata pozostawał w stanie uśpienia. Jednocześnie dynamiczne tempo zmian ujawniło pewien problem – brak pełnej spójności między nowymi aktami prawnymi. Występują rozbieżności terminologiczne, niejednoznaczne definicje oraz różnice w zakresie wymagań technicznych. W niektórych przypadkach pojawiają się także wątpliwości dotyczące relacji nowych przepisów do obowiązujących regulacji techniczno-budowlanych. W efekcie projektanci oraz inwestorzy muszą poruszać się w gąszczu przepisów, które wymagają doprecyzowania i uporządkowania. Jeżeli system ochrony ludności ma być skuteczny, konieczne będzie ujednolicenie interpretacji oraz dalsze dopracowanie regulacji.
Równolegle w całym kraju trwają inwentaryzacje istniejących obiektów, które potencjalnie mogłyby pełnić funkcję ukryć lub schronów. Skala tego przedsięwzięcia jest bardzo duża. Wiele budynków wymaga rzetelnej oceny stanu technicznego konstrukcji, sprawdzenia nośności elementów, odporności na zagruzowanie, a także weryfikacji i prób instalacji sanitarnych, w szczególności wentylacyjnych. Sama decyzja administracyjna o zakwalifikowaniu obiektu do funkcji ochronnej nie jest wystarczająca. Niezbędna jest pogłębiona analiza inżynierska, która potwierdzi realną zdolność obiektu do zapewnienia bezpieczeństwa ludziom.
Kolejnym etapem wdrażania systemu jest rok 2026, kiedy przepisy zaczynają obligować do tworzenia obiektów zbiorowej ochrony w określonych budynkach użyteczności publicznej. Schrony, ukrycia lub miejsca doraźnego schronienia stają się obowiązkowym elementem części nowych inwestycji. To duże wyzwanie przede wszystkim dla projektantów i inżynierów, którzy nowe wymagania będą musieli uwzględniać już na etapie koncepcji.
Budowa takich obiektów wymaga stabilnych regulacji, konsekwencji oraz jasno określonych standardów technicznych. Kluczowe będzie wypracowanie dobrych praktyk i ich systematyczne wdrażanie w kolejnych latach, zamiast doraźnych działań podejmowanych pod presją czasu. Należy podkreślić, że schronów dla ludności nie projektuje się z założeniem odporności na bezpośrednie trafienie środka rażenia, takiego jak bomba lotnicza czy pocisk artyleryjski. Wynika to z przyjętej filozofii, zgodnie z którą obiekty ochrony ludności z zasady nie powinny być celami militarnymi. Większą odpornością, w niektórych przypadkach nawet na bezpośrednie trafienie środka rażenia, powinny natomiast cechować się schrony kierowania przeznaczone dla organów ochrony ludności, przedstawicieli samorządów oraz osób odpowiedzialnych za zarządzanie państwem i administracją w czasie kryzysów.
Odbudowa systemu ochrony ludności jest procesem koniecznym, lecz długofalowym. Wymaga nie tylko inwestycji finansowych, ale przede wszystkim spójnych i jednoznacznych przepisów, kompetentnych kadr oraz wypracowania standardów projektowych. Najbliższe lata pokażą, czy uda się stworzyć system, który będzie realnym elementem bezpieczeństwa państwa, a nie jedynie formalnym obowiązkiem wpisanym w dokumentację projektową.
mgr inż. Mariusz Dobrzeniecki
prezes Polskiej Izby Inżynierów Budownictwa
Ustawa z 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej nie jest aktem wyłącznie administracyjnym. To dokument, który w praktyce przenosi odpowiedzialność za bezpieczeństwo obywateli na poziom bardzo konkretny: projektowy, konstrukcyjny i wykonawczy. A to oznacza jedno: w centrum implementacji tej ustawy stoi inżynier budownictwa. W 2025 r. przyjęto ponad 20 aktów wykonawczych, które precyzują kryteria uznawania obiektów za budowle ochronne, określają wymagania techniczne dla schronów i miejsc doraźnego schronienia oraz porządkują system organizacyjny ochrony ludności. Przeszliśmy z poziomu deklaracji do poziomu odpowiedzialności technicznej. A odpowiedzialność techniczna ma zawsze „imię i nazwisko”.
Dziś w całej Polsce prowadzone są inwentaryzacje istniejących obiektów. Piwnice, garaże podziemne oraz budynki użyteczności publicznej są poddawane ocenie przydatności jako ukrycia lub schrony. Jednak sama kwalifikacja formalna nie wystarczy. Kluczowa jest rzetelna ocena nośności konstrukcji, odporności na oddziaływania dynamiczne, analiza ciągłości elementów żelbetowych, szczelności przegród, funkcjonalności systemów wentylacyjnych, możliwości zapewnienia niezależnego zasilania i sprawnych instalacji sanitarnych. To zadania wymagające wiedzy, doświadczenia oraz uprawnień budowlanych. Nie da się ich przeprowadzić za pomocą tabeli w arkuszu kalkulacyjnym ani decyzji administracyjnej. To inżynier budownictwa bierze odpowiedzialność za ocenę, czy dany obiekt realnie ochroni życie i zdrowie ludzi.
Patrząc na państwa, które od lat budują systemy ochronne – Finlandię czy Szwajcarię, widzimy jedno: trwałość systemu wynika z konsekwentnego włączania wymagań ochronnych do standardów projektowych nowych inwestycji. To nie jest działanie doraźne. To element kultury technicznej państwa. Jeżeli Polska chce stworzyć skuteczny system ochrony ludności, musi oprzeć go na silnym, kompetentnym środowisku inżynierskim i zapewnić mu stabilne ramy prawne oraz finansowe. Nowe regulacje wpływają także na rynek nieruchomości, szczególnie komercyjnych i mieszkaniowych. Projektowanie przestrzeni o przeznaczeniu ochronnym będzie wymagało zmiany podejścia funkcjonalnego oraz konstrukcyjnego. To nie może być traktowane jako koszt dodatkowy. Inwestycja w odporność państwa zaczyna się bowiem od dobrze zaprojektowanej i właściwie wykonanej konstrukcji. Jako samorząd zawodowy podkreślamy: implementacja ustawy schronowej nie może sprowadzać się do formalnego „odhaczenia” wymogów. Musi opierać się na realnych standardach technicznych i autorytecie inżyniera budownictwa. To nasza wiedza i doświadczenie decydują o tym, czy budowla ochronna będzie faktycznie chronić. W czasach rosnącej niepewności rola inżyniera wykracza poza klasyczne ramy procesu inwestycyjnego. Stajemy się współtwórcami systemu bezpieczeństwa narodowego, co zobowiązuje do najwyższej staranności, profesjonalizmu i odpowiedzialności za każdą podjętą decyzję techniczną.
dr inż. Robert Geryło
dyrektor Instytutu Techniki Budowlanej
W ocenie przydatności wyrobów budowlanych przeznaczonych do stosowania w obiektach, które mają spełniać funkcje ochronne, obowiązują zarówno wymagania prawa budowlanego, jak i dodatkowe kryteria wynikające z wprowadzonych w 2025 r. warunków technicznych odnoszących się do budowli ochronnych. Największym wyzwaniem jest aktualnie brak powszechnych doświadczeń dotyczących budownictwa ochronnego, a w konsekwencji dobrze rozwiniętego rynku wyrobów budowlanych na potrzeby takiej branży. Przepisy o ochronie ludności i obronie cywilnej koncentrują się przede wszystkim na zagadnieniu systemowego zapewnienia obiektów zbiorowej ochrony ludności.
Obecnie dużym zainteresowaniem cieszą się również indywidualne przydomowe budowle ochronne. Prawo budowlane nie wymaga uzyskania decyzji o pozwoleniu na budowę w przypadku wolno stojących przydomowych budowli ochronnych o powierzchni użytkowej do 35 m², przeznaczonych głównie do ochrony użytkowników budynku jednorodzinnego. Dla takich obiektów potrzebne jest jedynie zgłoszenie. Dotyczy to budowli wraz z instalacjami i przyłączami niezbędnymi do ich użytkowania, a ich obszar oddziaływania mieści się w całości na działce lub działkach, na których zostały zaprojektowane. Tego rodzaju obiekty mogą być realizowane jako modułowe, prefabrykowane wyroby lub zestawy wyrobów.
Przy ocenie przydatności wyrobów budowlanych należy wziąć pod uwagę konieczność spełnienia przez obiekt, w którym mają być zastosowane, odpowiedniej kategorii odporności budowli ochronnej. W zależności od rodzaju wyrobu i jego przewidywanego użycia szczegółowe kryteria oceny mogą wynikać m.in. z konieczności zabezpieczenia obiektu przed obciążeniami spowodowanymi zagruzowaniem, uzyskania odporności na działanie odłamków, zapewnienia ochrony przed promieniowaniem przenikliwym, odporności na skutki wybuchu, wstrząs, oddziaływanie pożaru oraz ochrony przed skażeniem środowiska wewnętrznego. Do oceny technicznej takiego produktu może więc być konieczne uzyskanie odpowiednich badań.
Podsumowując, obecny rok jest szczególnie ważny, ponieważ rozpoczyna się obowiązywanie przepisów nakładających konieczność tworzenia obiektów ochrony zbiorowej zarówno w nowo budowanych, jak i użytkowanych budynkach. Schrony, ukrycia lub miejsca doraźnego schronienia, zgodnie z zapisami ustawowymi, mają być obligatoryjnie częścią określonych obiektów użyteczności publicznej. Stanowi to wyznawanie dla inwestorów oraz rzeszy inżynierów z różnych branż. Do ich zadań będzie należało projektowanie obiektów ochrony zbiorowej w nowych budynkach oraz dostosowywanie istniejących, często wielokrotnie modernizowanych, do wymagań wprowadzonych regulacjami prawnymi, przy założeniu obciążenia na poziomie co najmniej 10 kN/m². Obiekty tego typu były budowane już w innych krajach europejskich, np. skandynawskich.
Realizacja i adaptacja tych obiektów z pewnością będzie trwało wiele lat, jednak wydaje się, że taka jest potrzeba. Grupa osób, które obecnie zajmują się tymi zagadnieniami i posiadają wiedzę techniczną dotyczącą najprostszych obiektów MDS czy schronów, jest niewielka i niewystarczająca.
Ważnym elementem tego inżynierskiego zadania jest również wykonanie instalacji sanitarnych oraz elektrycznych, których zakres uzależniony jest od stopnia ochrony obiektu (schron, ukrycie lub podstawowy MDS).
Być może najważniejszym zadaniem na obecnym etapie jest systematyczne prowadzenie szkoleń dla osób zajmujących się projektowaniem, a także dla tych odpowiedzialnych po stronie inwestora za ich zlecanie.
dr hab. inż. Jacek Szer, prof. PŁ
przewodniczący Komitetu Budownictwa Krajowej Izby Gospodarczej; przewodniczący Rady Łódzkiej Okręgowej Izby Inżynierów Budownictwa
>> Ustawa schronowa – cz. I: Kryteria uznawania obiektów lub ich części za budowle ochronne
>> Ustawa schronowa – cz. II: Obiekty zbiorowej ochrony i miejsca doraźnego schronienia
