Kradzież tożsamości w świecie cyfrowym – analiza prawna w aspekcie uprawnień budowlanych

Współczesne społeczeństwo cyfrowe charakteryzuje się intensywną wymianą informacji, w której dane osobowe osób fizycznych stanowią swoisty identyfikator tożsamości – nie tylko w aspekcie społecznym, ale również prawnym i zawodowym. Rozwój technologii informacyjnych umożliwił niespotykany dotąd zakres identyfikacji personalnej, ale też stworzył pole do nadużyć. Jednym z najpoważniejszych ich przejawów jest kradzież tożsamości w świecie cyfrowym polegająca na bezprawnym wykorzystaniu danych innej osoby bądź jej wizerunku w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub wyrządzenia szkody. Prawodawca Ustawy z 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny [1] wprowadził sankcję karną za takie działania.

Zgodnie z art. 190a § 2 Ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny [2] (dalej: k.k.) ten, kto podszywając się pod inną osobę, wykorzystuje jej wizerunek, jej inne dane osobowe lub inne dane, za pomocą których jest ona publicznie identyfikowana, przez co wyrządza jej szkodę majątkową lub osobistą, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat.

Przepis ten wprowadza typ czynu zabronionego, niezależny od typowego oszustwa lub fałszerstwa. Przedmiotem ochrony jest tu prawo człowieka do poszanowania własnego wizerunku i dysponowania własnymi danymi osobowymi. Przestępstwo to ma charakter powszechny, ścigane jest na wniosek pokrzywdzonego i może być popełnione tylko w formie umyślnej, na szkodę osoby fizycznej istniejącej, a nie fikcyjnej [3]. Przepis nie uzależnia odpowiedzialności karnej sprawcy od jednoczesnego wykorzystania wizerunku innej osoby i jej danych osobowych. Posługuje się alternatywą rozłączną tych zachowań, dlatego wystarczające jest tylko wykorzystanie danych osobowych innej osoby [4]. W kontekście cyfrowym czyn ten może przybrać formę tworzenia fałszywych kont w mediach społecznościowych, użycia cudzych danych w procesach rejestracji elektronicznej lub posługiwania się cudzymi certyfikatami zawodowymi, w tym w szczególności dokumentem potwierdzającym uprawnienia budowlane o właściwej specjalności i zakresie.

>>> Ochrona danych osobowych osób i pracowników na budowie

>>> Praca inżyniera ze sztuczną inteligencją. Na jakie przepisy powinien się on przygotować

>>> Odpowiedzialność dyscyplinarna inżynierów budownictwa

Uprawnienia budowlane inżynierów budownictwa, w rozumieniu Ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane [5], związane są z wykonywaniem samodzielnej funkcji technicznej w budownictwie. Na podstawie art. 12 ustawy [5] za samodzielną funkcję techniczną w budownictwie uważa się działalność związaną z koniecznością fachowej oceny zjawisk technicznych lub samodzielnego rozwiązania zagadnień architektonicznych, technicznych oraz techniczno-organizacyjnych, a w szczególności działalność obejmującą:

• projektowanie, sprawdzanie projektów architektoniczno-budowlanych i technicznych oraz sprawowanie nadzoru autorskiego;
• kierowanie budową lub innymi robotami budowlanymi;
• kierowanie wytwarzaniem konstrukcyjnych elementów budowlanych oraz nadzór i kontrolę techniczną wytwarzania tych elementów;
• wykonywanie nadzoru inwestorskiego;
• sprawowanie kontroli technicznej utrzymania obiektów budowlanych.

W kontekście uprawnień budowlanych kradzież tożsamości nabiera szczególnego znaczenia – zagraża nie tylko jednostce, ale także bezpieczeństwu publicznemu.Fot. © Digi ART – stock.adobe.com

W rozumieniu prawnym uprawnienia budowlane są decyzją stwierdzającą posiadanie odpowiedniego wykształcenia technicznego i praktyki zawodowej, dostosowanych do rodzaju, stopnia skomplikowania działalności i innych wymagań związanych z wykonywaną funkcją. Decyzję taką wydaje organ samorządu zawodowego [6]. Zatem uprawnienia budowlane mają charakter urzędowego potwierdzenia kwalifikacji zawodowych. Ich zawodowa i ekonomiczna wartość czyni je szczególnie atrakcyjnym celem dla przestępców. W praktyce spotyka się przypadki używania cudzych numerów uprawnień budowlanych, publikacji ofert usług projektowych pod cudzym nazwiskiem, a także posługiwania się skanami dokumentów Polskiej Izby Inżynierów Budownictwa lub pieczęci zawodowych bez zgody właściciela. Takie działania realizują znamiona art. 190a § 2 k.k., a w niektórych stanach faktycznych mogą prowadzić do wyczerpania znamion z art. 270 § 1 k.k. (fałszerstwo materialne) bądź z art. 271 § 1 k.k. (poświadczenie nieprawdy). W zawodach regulowanych, takich jak budownictwo, prawo lub medycyna, tożsamość zawodowa ma charakter nie tylko osobisty, ale również publiczny. Podszywanie się pod osobę z uprawnieniami budowlanymi może prowadzić do wydawania nieautentycznych decyzji projektowych, fałszywego nadzoru nad budową i wprowadzenia inwestorów w błąd. W skrajnych przypadkach może to skutkować zagrożeniem dla życia i zdrowia ludzi, a wręcz prowadzić do katastrof budowlanych, co czyni takie działania społecznie szkodliwymi w znacznym stopniu.

Polski system prawny zapewnia ochronę przed kradzieżą tożsamości szczególnie na poziomie karnym (cytowany art. 190a 2 k.k.). Z punktu widzenia praktyki zawodowej kluczowe jest stosowanie kwalifikowanego podpisu elektronicznego oraz ograniczenie publikacji pełnych danych zawodowych w sieci. W przypadku podszywania się pod inżyniera budownictwa, a w szczególności pod jego uprawnienia, i jednoczesnej publikacji danych w sieci teleinformatycznej z pomocą przychodzi także przepis o charakterze procesowym. Umożliwia on w ramach procesu karnego blokadę publikacji danych, dokumentów lub wizerunku w internecie. Zgodnie z treścią art. 276a § 1 Ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego [7] (dalej: k.p.k.) tytułem środka zapobiegawczego można orzec zakaz publikacji, w tym za pośrednictwem systemów informatycznych lub sieci telekomunikacyjnych, treści godzących w prawnie chronione dobra pokrzywdzonego. Przepis ten pozwala prokuratorowi już na etapie postępowania przygotowawczego dokonać swoistej blokady treści zawierających dokument w postaci określonych uprawień budowlanych. Chociaż przepis został wprowadzony głównie w celu ochrony stricte personelu medycznego, to środek zakazu publikowania można orzec również wobec oskarżonego o przestępstwo z art. 190a k.k. popełnione z powodu wykonywanego przez pokrzywdzonego zawodu, nawet jeśli nie miało ono związku z czynnościami opieki medycznej [8]. Zakaz publikowania i innego udostępniania wskazanych treści za pośrednictwem internetowych portali, stanowiących usługę świadczoną drogą elektroniczną w rozumieniu Ustawy z dnia 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną [9] oraz według [10], obejmuje ich całokształt, niezależnie od tego, czy zostały wytworzone przez sprawcę przestępstwa czy przez inną osobę.

>>> Krajowy model zwalczania cyberprzestępczości

Bardzo ważnym elementem wielowarstwowego podejścia do ochrony informacji, zwłaszcza w środowisku cyfrowym, gdzie dane łatwo skopiować i rozpowszechnić, jest wprowadzenie dokumentu ze znakiem wodnym. Taką praktykę wdraża Polska Izba Inżynierów Budownictwa. Dodatkowym atutem użycia tego rozwiązania jest zmiana technologii wytwarzania przez Polską Wytwórnię Papierów Wartościowych znaków wodnych z tradycyjnej, która za podstawę miała rzeźbę w wosku, na wykorzystywaną obecnie – cyfrową [11]. Dlatego też znak wodny to jedno z prostszych, ale bardzo skutecznych zabezpieczeń dokumentów zarówno w formie papierowej, jak i cyfrowej. W swojej istocie znacząco utrudnia nieautoryzowane kopiowanie, fałszowanie lub wykorzystywanie dokumentu przez osoby trzecie.

Kradzież tożsamości w świecie cyfrowym to zjawisko wielowymiarowe – zarówno prawne, jak i społeczne. W kontekście uprawnień budowlanych kradzież tożsamości nabiera szczególnego znaczenia – zagraża nie tylko jednostce, ale także bezpieczeństwu publicznemu, gdyż w skrajnych przypadkach może prowadzić do katastrof budowlanych. Tym samym może stać się nie tylko problemem finansowym, ale również poważnym zagrożeniem dla prywatności oraz reputacji zawodowej. Dlatego też tak istotne jest, by pokrzywdzony niezwłocznie zawiadomił o zdarzeniu prokuraturę albo policję oraz właściwą okręgową izbę inżynierów budownictwa.

dr Waldemar Szymański
prokurator, wykładowca akademicki, wykładowca na studiach podyplomowych Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego

Literatura
[1] Ustawa z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny (Dz.U. z 2011 r. nr 72 poz. 381).
[2] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 383).
[3] Ziemiak M.P., „Kradzież tożsamości osoby fizycznej – wybrane zagadnienia cywilnoprawne” w Gdańskie Studia Prawnicze, nr 1, 2018, LEX/el.
[4] Mozgawa M., art. 190a w: Budyn-Kulik M. (red.), Kozłowska-Kalisz P. (red.), Kulik M. (red.), Mozgawa M. (red.), Kodeks karny. Komentarz aktualizowany. Warszawa: LEX/el., 2025.
[5] Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 418).
[6] Despot-Mładanowicz A., art. 12 w: Plucińska-Filipowicz A. (red.), Wierzbowski M. (red.), Prawo budowlane. Komentarz, wyd. IV, Warszawa: LEX/el, 2021.
[7] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 46).
[8] Dudka K. art. 276(a) w Janicz M. (red.), Kulesza C. (red.), Matras J. (red.), Paluszkiewicz H. (red.), Skowron B. (red.), Dudka K. (red.), Kodeks
postępowania karnego. Komentarz, wyd. III, Warszawa: LEX/el, 2023.
[9] Ustawa z dnia 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1513).
[10] Eichstaedt K., art. 276(a) w Świecki D. (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz aktualizowany, t. I. Warszawa: LEX/el, 2025.
[11] Wojaczek I., „Znak wodny na papierze współcześnie” w Człowiek i dokumenty, nr 61, kwiecień–czerwiec 2021, s. 47.