Udostępnianie przestrzeni publicznych dla wszystkich, ze szczególnym uwzględnieniem osób z niepełnosprawnością

01.08.2011

Znajomość różnych form niepełnosprawności i ich skutków w życiu codziennym stanowi warunek konieczny dla zaplanowania i wykonania odpowiednich projektów urbanistycznych i architektonicznych, gdyż nawet najlepsze ustawodawstwo nie zdoła uwzględnić całej złożoności świata ludzi niepełnosprawnych. Catherine Guyot

Jakie podjąć działania, aby skutecznie eliminować z otoczenia bariery architektoniczne

 

Potrzeba zapewnienia osobom z niepełnosprawnością równych szans z osobami pełnosprawnymi wynika ze standardów deklarowanych w Konstytucji RP (art. 30, 32, 68 i 69) oraz unormowań międzynarodowych. Już w 1982 r. przyjęty został rezolucją ONZ „Światowy program na rzecz osób niepełnosprawnych”, który wyznaczył osiągnięcie następujących trzech celów: zapobieganie, rehabilitacja i wyrównywanie szans. Założono, że zadania wyznaczone w tych obszarach powinny być realizowane wielopłaszczyznowo, z zaangażowaniem wielu dziedzin wiedzy, szczególnie technicznych, humanistycznych i medycznych, przy współpracy różnych specjalistów, w tym architektów i urbanistów.

Likwidowanie barier architektonicznych oraz dostosowanie przestrzeni publicznej i wnętrz mieszkalnych do potrzeb i możliwości osób niepełnosprawnych wpisuje się z pewnością w podstawowe zadania powyższego programu. 

Według danych szacunkowych GUS, w Polsce mamy ponad 6 mln osób z niepełnosprawnością, co stanowi około 14% naszego społeczeństwa. Pomimo ciągle podejmowanych działań i inicjatyw ze strony różnych instytucji państwowych i organizacji pozarządowych, a w szczególności Stowarzyszenia Przyjaciół Integracji, osoby z różnymi dysfunkcjami nadal napotykają bariery architektoniczno-urbanistyczne, techniczne i organizacyjne, które stanowią dla nich przeszkody utrudniające lub wręcz uniemożliwiające im pełne uczestnictwo w życiu społecznym, zawodowym, gospodarczym, kulturalnym i politycznym. Bariery te ograniczają nie tylko samodzielne funkcjonowanie i prowadzenie aktywnego życia przez osoby z niepełnosprawnością, ale również wpływają na ich większą izolację w społeczeństwie.

 

Fot. 1. Ogród wiszący na dachu biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, z którego mogą również korzystać osoby niepełnosprawne poruszające się na wózkach

 

Występujące powszechnie bariery fizyczne (urbanistyczne, architektoniczne, transportowe i techniczne) są uciążliwe nie tylko dla osób z niepełnosprawnością, ale także dla osób sprawnych, w tym dla osób w podeszłym wieku i rodziców z dziećmi w wózkach. Od wielu lat podejmowane są działania w celu łagodzenia i likwidowania barier powstałych w ciągu kilkudziesięciu lat.

W celu przyspieszenia procesu likwidacji powyższych barier i doprowadzenia tym samym do zwiększenia dostępności dla osób z niepełnosprawnością w takich sferach, jak budownictwo mieszkaniowe i użyteczności publicznej oraz transport, zatrudnienie i edukacja, niezbędne jest opracowanie odpowiednich procedur i systemowych rozwiązań prawno-finansowych. Najważniejszym problemem w Polsce jest brak dostosowania dla osób niepełnosprawnych większości obiektów użyteczności publicznej. Tylko niecałe 10% takich budynków w skali kraju jest obecnie w pełni dostępnych dla takich osób. Jeszcze gorsza sytuacja występuje w stosunku do budynków mieszkalno-usługowych, w tym wielorodzinnych w starej zabudowie miejskiej, oraz obiektów zabytkowych. 

Pomimo wieloletnich zaniedbań przy znoszeniu barier architektonicznych Polska ma jednak szansę szybko nadrobić zaległości w tym zakresie i dorównać do poziomu uzyskanego w tej dziedzinie przez większość krajów europejskich. Wykazały to między innymi wyniki pierwszej międzynarodowej konferencji architektonicznej „Architektura dla wszystkich – przyjazne przestrzenie Europy”, która odbyła się w czerwcu 2009 r. w Warszawie z udziałem  architektów z kilku stolic państw europejskich. To ważne wydarzenie w Polsce, w trakcie którego zostały przedstawione stosowane konsekwentnie w kilku krajach europejskich zasady projektowania w sposób dostępny i przyjazny w stosunku do osób z niepełnosprawnością, stało się inspiracją i źródłem praktycznych informacji w tej ważnej dziedzinie dla polskich architektów, urbanistów, inżynierów i inwestorów.

Przy współpracy ze Stowarzyszeniem Przyjaciół Integracji podejmowane są pod hasłem „Polska bez barier” konkretne działania związane ze zwiększeniem dostępności dla osób z niepełnosprawnością do ważnych budynków publicznych i ich poszczególnych pomieszczeń.

Najbardziej spektakularnym efektem współpracy Kancelarii Sejmu z wymienionym Stowarzyszeniem jest budynek Sejmu RP, który od końca sierpnia 2009 r., tj. 10 lat po wizycie w Sejmie Ojca Świętego Jana Pawła II, może służyć za wzór dla innych siedzib parlamentów krajów europejskich w związku z kompleksowym dostosowaniem zabytkowej przestrzeni publicznej do potrzeb osób z różnymi dysfunkcjami, w tym posłów poruszających się na wózkach inwalidzkich. Dzięki nowatorskim rozwiązaniom komunikacyjnym oraz pochylni wykonanej z hartowanego, antypoślizgowego szkła o grubości 3,2 cm posłowie z dysfunkcją ruchu mogą obecnie samodzielnie dostać się do odpowiednio przystosowanej dla nich nowej mównicy w sali posiedzeń. Kontynuacją powyższej współpracy jest ogłoszony pod patronatem Marszałka Sejmu RP konkurs „Polska bez barier”, w ramach którego mają być co roku nagradzane obiekty najlepiej dostosowane do potrzeb osób z różnymi niepełnosprawnościami.

 

Podstawowe wymogi dostępności budynków dla osób z niepełnosprawnością w świetle przepisów Prawa budowlanego

 

W polskim ustawodawstwie znajduje się kilkadziesiąt aktów prawnych odnoszących się do osób z niepełnosprawnością, które w obecnie obowiązujących przepisach określane są jako osoby niepełnosprawne.

Jednak podstawowym aktem prawnym określającym wymagania w zakresie dostępności niektórych obiektów budowlanych dla osób niepełnosprawnych jest wielokrotnie nowelizowana ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane – Pb (t.j. Dz.U. z 2010 r. Nr 243, poz. 1623 z późn. zm.). Przepisy tej ustawy zobowiązują uczestników procesu budowlanego do projektowania i budowania obiektów użyteczności publicznej i mieszkaniowego budownictwa wielorodzinnego w sposób zapewniający osobom niepełnosprawnym, szczególnie poruszającym się na wózkach inwalidzkich, niezbędne warunki do korzystania z tych obiektów. Powyższe wymogi użytkowe na rzecz osób z niepełnosprawnością zostały skonkretyzowane i uściślone w kilkudziesięciu przepisach określonych w wielokrotnie nowelizowanym rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. Nr 75, poz. 690 z późn. zm.). W celu zapewnienia pełnej ochrony interesów osób niepełnosprawnych ustawodawca postanowił jednocześnie, że wprowadzona do ustawy instytucja odstąpienia od przepisów techniczno-budowlanych, w tym powyższych warunków technicznych, nie może dla tych osób powodować ograniczenia dostępności w stosunku do określonych wyżej obiektów budowlanych (art. 9 ust. 1 ustawy Pb).

Nieprzestrzeganie zasad ochrony interesów osób niepełnosprawnych zostało przez ustawodawcę objęte sankcją polegającą na odmowie wydania przez właściwy organ nadzoru budowlanego decyzji w sprawie pozwolenia na użytkowanie, w przypadku gdyby kontrola obowiązkowa wykazała, że nie zapewniono warunków niezbędnych do korzystania z powyższych obiektów budowlanych przez osoby niepełnosprawne (art. 59a ustawy Pb). Przepisy ustawy – Prawo budowlane przewidują również dodatkowe sankcje w postaci kary grzywny w stosunku do osób, które przy projektowaniu i wykonywaniu robót budowlanych nie przestrzegają w rażący sposób przepisów art. 5 tej ustawy, a zwłaszcza ust. 1 pkt 4 określającego zasady ochrony osób niepełnosprawnych.

 

Fot. 2. Ciąg komunikacyjny na terenie Sejmu RP w Warszawie, dostosowany (po likwidacji stopni, zmniejszeniu nachylenia i wydłużeniu ciągu) dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich

 

Najnowsza nowelizacja wymienionej ustawy wprowadziła z dniem 17 lipca 2010 r. do katalogu obowiązkowych warunków użytkowych, które muszą spełniać wszystkie nowe obiekty budowlane zgodnie z ich przeznaczeniem, w tym budynki wielorodzinne, nowy warunek polegający na konieczności zapewnienia możliwości dostępu do usług telekomunikacyjnych, w szczególności w zakresie szerokopasmowego dostępu do Internetu. Przepis ten wynikający z ustawy z dnia 7 maja 2010 r. o wspieraniu rozwoju usług i sieci telekomunikacyjnych (Dz.U. Nr 106, poz. 675) jest bardzo korzystny szczególnie dla osób nie­pełnosprawnych.

Niestety powyższe przepisy dotyczące ochrony osób niepełnosprawnych nie obowiązują w stosunku do istniejących obiektów budowlanych oraz w przypadku wykonywania robót budowlanych obejmujących przebudowę i remont tych obiektów. Bariery architektoniczne występują przede wszystkim w powstałych przed rokiem 1995 budynkach stanowiących większość istniejącej substancji budowlanej.

Ponadto w Prawie budowlanym brak jest definicji takich pojęć, jak niepełnosprawność oraz osoba niepełnosprawna lub osoba z niepełnosprawnością.

Zgodnie z definicją określoną w ustawie francuskiej z 2005 r. za niepełnosprawność uważa się każde ograniczenie aktywności lub ograniczenie możliwości uczestniczenia w życiu społecznym we własnym środowisku, jakiego doświadcza osoba ze względu na istotną, trwałą i definitywną zmianę jednej lub wielu funkcji fizycznych, sensorycznych, umysłowych, poznawczych lub psychicznych, ze względu na wielokrotną niepełnosprawność lub ze względu na zaburzenia zdrowia powodujące ułomność.

Natomiast osobę z niepełnosprawnością można zdefiniować jako osobę z ograniczoną sprawnością przy wykonywaniu czynności podstawowych dla swojego wieku, która posiada upośledzenie fizyczne lub umysłowe, ograniczające poważnie, długotrwale i niekorzystnie jej aktywność lub możliwość uczestniczenia w życiu społecznym we własnym środowisku.

 

Propozycje przyspieszające proces dochodzenia do zrównoważonego rozwoju urbanistycznego w Polsce uwzględniającego potrzeby osób z niepełnosprawnością

 

W zeszłym roku minęło 45 lat od przyjęcia przez ONZ w dniu 9 grudnia 1975 r. pierwszej na świecie Deklaracji Praw Osób Niepełnosprawnych, ale dopiero przyjęcie w 2002 r.  deklaracji madryckiej będącej efektem obrad Europejskiego Kongresu na rzecz Osób Niepełnosprawnych spowodowało, że kluczowe zmiany legislacyjne w krajach europejskich zaczęły następować od 2004 r. w ramach wdrażania odpowiednich strategii narodowych wobec osób z niepełnosprawnością, które zostały opracowane wcześniej we współpracy z osobami z niepełnosprawnością zgodnie z ustaleniami dyrektyw Unii Europejskiej.

 

W Polsce powyższe systemowe działania legislacyjne zostały rozpoczęte z 5-letnim opóźnieniem.

W związku z tym należałoby stworzyć takie mechanizmy i rozwiązania, które wymuszałyby prawnie na właścicielach takich nieprzyjaznych dla osób niepełnosprawnych obiektów budowlanych, a w szczególności budynków użyteczności publicznej i wielorodzinnych budynków mieszkalno-użytkowych, aby dostosowali je zgodnie z przeznaczeniem do potrzeb osób z niepełnosprawnością w określonym terminie i pod rygorem zastosowania odpowiednich sankcji karnych. Oczywiście zakres robót związanych z usuwaniem barier w starej zabudowie powinien być dostosowany proporcjonalnie do potrzeb konkretnej sytuacji w taki sposób, aby uzyskać optymalne efekty przy racjonalnych kosztach.

Powinno się również zaostrzyć przepisy Prawa budowlanego przez wprowadzenie obowiązku zapewnienia rozwiązań, które ułatwiłyby dostępność dla osób z niepełnosprawnością, a  szczególnie dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich, do przebudowywanych i remontowanych budynków, oczywiście w rozsądnym zakresie i w przypadku gdy byłoby to możliwe pod względem technicznym.

 

Wzorcowe rozwiązania integracyjne stosowane w niektórych krajach europejskich

 

Przy tworzeniu kompleksowego systemu regulacyjnego, obejmującego różne zagadnienia związane z dostępnością przestrzeni publicznej dla wszystkich, można wzorować się na sprawdzonych rozwiązaniach zastosowanych w ustawach obowiązujących w innych krajach europejskich, a w szczególności w brytyjskiej ustawie antydyskryminacyjnej DDA z 1995 r. znowelizowanej w 2005 r., we francuskiej ustawie nr 2005-102 w sprawie równości praw i szans oraz udziału w życiu społecznym osób o ograniczonej sprawności, a także w irlandzkiej ustawie z 2004 r. o niepełnosprawności. Ustawa francuska, uwzględniająca wszystkie skomplikowane sytuacje związane z niepełnosprawnością i różne płaszczyzny życia,  wprowadziła zmiany w 15 kodeksach i licznych ustawach oraz stała się impulsem do opracowania prawie 200 dekretów i rozporządzeń wykonawczych. Jest ona bardzo restrykcyjna w stosunku do tych osób i przedsiębiorstw, które nie przestrzegają zasad dostępności. Ustawa ta wprowadza bowiem kary grzywny w wysokości do 45 tys. euro, a w przypadku recydywy kary do 75 tys. euro i sześć miesięcy więzienia. Podobne sankcje karne przewiduje również ustawa irlandzka – kara grzywny do 50 tys. euro lub 500 euro za dzień w przypadku wielokrotnych naruszeń wymogu dostępności. 

Kierując się wskazaniami ustawy irlandzkiej, można byłoby doprowadzić do opracowania wytycznych dotyczących dostępności jako elementu oceny wniosków o udzielenie pozwoleń na budowę z jednoczesnym wprowadzeniem obowiązku uzyskiwania certyfikatu dostępności dla osób z niepełnosprawnością przez projekty budowlane oraz utworzyć przy samorządach dużych miast jednostki ds. dostępności, a także doprowadzić do opracowywania audytów dostępności dla wszystkich budynków publicznych i obiektów zabytkowych oraz dróg, parków i innych miejsc publicznych.

Wskazana byłaby również bardziej aktywna współpraca z różnymi instytucjami europejskimi. Ważne jest ciągłe zdobywanie przez projektantów i inwestorów specjalistycznej wiedzy o niepełnosprawnościach. Poza barierami fizycznymi istnieją bariery mentalne ograniczające pomysłowość i innowacyjność.

Problem ten został dostrzeżony m.in. przez Irlandię, która powołała do życia Centrum Doskonalenia Projektowania Uniwersalnego w celu opracowania i promocji standardów służących edukacji i rozwojowi zawodowemu oraz podnoszeniu świadomości dotyczącej stosowania dobrych praktyk przy tzw. projektowaniu dla wszystkich.

Największe miasta w Polsce mają również możliwość przyłączenia się do Europejskiego Obserwatorium Miasta dla Wszystkich zrzeszającego ponad 60 miast z całej Europy, w tym stolicę Irlandii Dublin. Celem tej międzynarodowej organizacji jest dokonywanie analiz pod kątem dostępności poszczególnych miast dla osób z niepełnosprawnością oraz wymiana doświadczeń i zwiększanie zaangażowania obywatelskiego przy tworzeniu przyjaznych i dostępnych dla wszystkich przestrzeni publicznych.

 

mgr inż. Przemysław Grzegorz Barczyński

rzeczoznawca budowlany

okręgowy rzecznik odpowiedzialności zawodowej WOIIB – koordynator

 

Literatura

1. Architektura dla wszystkich – przyjazne przestrzenie Europy, Stowarzyszenie Przyjaciół Integracji, Warszawa 2009.

2. P.G. Barczyński, współautor aktualizacji tomu 1, Bezpieczny budynek, Wydawnictwo Forum, Poznań 2009.

www.facebook.com

www.piib.org.pl

www.kreatorbudownictwaroku.pl

www.izbudujemy.pl

Kanał na YouTube

Profil linked.in

Używamy cookies i podobnych technologii m.in. w celach: świadczenia usług, reklamy, statystyk. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień Twojej przeglądarki oznacza, że będą one umieszczane w Twoim urządzeniu końcowym. Pamiętaj, że zawsze możesz zmienić te ustawienia. Szczegóły znajdziesz w Polityce Prywatności.